| نقش دانش سنتی و سنتهای محلی در مدیریت منابع آب (منطقه مورد مطالعه شهرستان بجستان- استان خراسان رضوی) |
| کد مقاله : 1121-SNRE-FULL (R1) |
| نویسندگان: |
|
مهدی قربانی1، آزاد کرمی *2، جواد اکبری3 1استادیار دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران 2سقز.بلوار شهید فهمیده.کوچه ی سبحان 1 پلاک14 3دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران |
| چکیده مقاله: |
| حفظ و صیانت آب برای امور کشاورزی در حاشیههای کویر، که ریزش باران در آن نادر است از فنون بومی دوران گذشته بهره میبرند. مردمان این سرزمین در زمینههای مختلف کشاورزی به خصوص آب و آبیاری از طرق مختلف و با دانش محلی خود، اقدام به اجرای برنامههای خود شده و توانسته اند با منطبق نمودن زندگی خود با محیط زیست، از خود محیط زیست برای زندگی مناسب تر در فائق شدن در محیط زیست اقدام نمایند. دانش بومی دانشی است که طی زمان در یک جامعه با توجه به فرهنگ خاص آن شکل گرفته و مبتنی بر تجربه، آزمون عملی و غیر رسمی است که به صورت شفاهی و سینه به سینه به نسل حاضر منتقل شده است. آبیاریهای سنتی و نظامهای مربوط به آن دارای چنان نظمی است که سبب شگفتی محاسبه گران و آگاهان از این نظام ها گردیده است و اعجاب آنها در مورد سازمان محاسبه، ابزار سنجش، شکل تقسیم، ابعاد و حجم مقسمها، صرفه جویی ها و امثال آن بر انگیخته است. تحقیق حاضر به تحلیل نقش دانش سنتی در سنت های محلی در مدیریت منابع آب شهرستان بجستان از استان خراسان میپردازد. روش تحقیق این مطالعه به شیوۀ پیمایش کتابخانهای و مرور اسناد و مدارک در مورد نظام تقسیم بندی آب در منطقه مطالعه و استخراج شد. با توجه به اقلیم منطقه،آب در رودخانههای موجود بجز رودخانۀ کالشور که بهصورت آب شور دائمی وجود دارد، مابقی تنها برای چند روز در طول سال، آنهم به مدت چند ساعت به صورت سیلابی جریان مییابند. آب بجستان تقریباً منحصر به آب سطحی است که در عمق 15 و 80 متری قرار دارد. از دیرباز آب زیر زمینی این منطقه از راه قنات استخراج میشده است اسامی آنها عبارتند از: محمد آباد(علیا)، گل بید (محمد آباد سفلی) و نوکاریز که در اصطلاح محلی قنات ثلاثه نام دارند. البته آب هر سه قنات در همه جا بر هم سوار نیستند و در بسیاری از زمینها آب قناتها بهطور جداگانه بهرهبرداری میشود. هنگامی که آب نوکاریز و گل بید در بخشی از صحرا به هم میریزند، دو آب را با هم "آب کامل"میخوانند و زمانی که هر سه آب بر هم سوار گردند آن را "آب ورهم" مینامند. واحد آب در بجستان فنجان است. فنجان درواقع یک ساعت آبی است که معادل یک سیزدهم ساعت یا 6/4 دقیقه استفاده از همۀ آب بجستان است. آب بجستان در کل 6200 فنجان میباشد. مالکیت آب به صورت سهامی است که بجستانیان هرکدام به مقدار نیاز خود سهمی از آب بجستان را در طول قرنها خریداری مینمایند و این سهام گاهاً نسل به نسل منتقل شده است. در سال 1393 هر فنجان آب در منطقه 400 هزار تومان است به طوری که این اجارهبهاء را در بورس آب بجستان عمدتا پایین نگه میدارند تا لطمهای به کشاورزان مستمند وارد نشود. جلسۀ تقسیم آب و تصمیمات کلی در مورد آب را 10 الی 15 نفر از معتمدان شهر تشکیل میدهند که در طی آن آب بین "کیالها" تقسیم و مقدار آن توسط "مولف" یادداشت میگردد. صاحبان زمین مستقیماً آب را از کیال میگیرند، یا این امر را به "جووو" میسپارند. تقسیم مدارهای آبی به صورت دو مدار بیست و یک روزه از اول فروردین تا نیمۀ اردیبهشت میباشد با گرمتر شدن هوا در نیمۀ اردیبهشت، چهار مدار چهارده روزه آغاز میشود پس از آن در تابستان دوازده مدار ده روزه دارند که به نام های ده اول تا ده دوازدهم مشهور اند. در قدیم پس از پایان این مدارها که منطبق با اول آبان بود، آب در دشتهایی که بنا بود در آنها گندم کاشته شود رها میشد و بهصورت نوبتی مورد استفادۀ همگان قرار میگرفت. در این زمان حتی بجستانیانی که حقابه نداشتند، میتوانستند از آب بهصورت رایگان استفاده کنند. این نوع استفاده را اصطلاحاً "بی حساب" میگفتند. وجود سنتهای محلی و دانش بومی در بین کشاورزان این منطقه سبب شکل گیری سازمان اجتماعی آب شده است که نقش را در مدیریت منابع آب ایفا مینماید. در این راستا میتوان نتیجه گرفت جهت حفظ و نگهداشت منابع آب در این منطقه توجه به سازمان اجتماعی آب و دانشهای سنتی برای مدیریت محلی و حکمرانی محلی آب اهمیت اساسی دارد. میتوان ادعا نمود چنانچه پتانسیلهای اجتماعی و فرهنگی در این زمینه اضمحلال یابد مدیریت منابع آب نیز دچار مشکل میگردد. زیرا بازیگران اصلی مدیریت منابع آب جامعه انسانی هستند که در این منطقه شبکه محلی آب در بین بهره برداران و وجود عرفهای محلی در بین افراد میتواند تقویت گردد و چنانچه نگاه مدیریت دولتی بر آب قنوات حکمفرما گردد شاید بهدور از انتظار نباشد که پایدرای منابع آب در منطقه در آینده با تهدید جدی روبه رو گردد. |
| کلیدواژه ها: |
| سازمان اجتماعی، دانش سنتی، مدیریت آب، بجستان، قنات، کیال، مولف، جووویان |
| وضعیت : مقاله پذیرفته شده است |
